Esteban Solari và thử thách chinh phục khán đài Pumas: bài toán dữ liệu không nằm ở nơi người ta tìm

Phút 78 tại Estadio Olímpico Universitario, khi bóng nằm gọn trong lưới Cruz Azul, Esteban "Tano" Solari lao khỏi khu kỹ thuật như thể ông không còn là một huấn luyện viên trưởng bốn mươi tám tuổi. Ông đấm tay xuống khoảng không, gào vào mặt trợ lý, rồi quay người về phía khán đài nơi La Rebel đang nổ tung. Trong vòng hai giờ, đoạn clip ấy được chia sẻ vài nghìn lần. Trên các diễn đàn Pumas UNAM, tỷ lệ bình luận mang tính tích cực tăng vọt so với tuần trước đó.

Đó là hai chỉ số duy nhất có thể đo được một cách đáng tin cậy từ đêm ấy: số lượt chia sẻ và tỷ lệ tương tác. Chính vì chúng là những con số duy nhất, chúng trở thành một cái bẫy.

Tôi đã dành bảy năm ở Việt Nam để làm một việc tưởng chừng đơn giản: thay tiếng hò hét bằng con số. Nhưng có những trận đấu mà con số không chịu xuất hiện. Câu chuyện xoay quanh Solari và Pumas UNAM là một trong số đó.

Để đọc đúng câu chuyện này, cần đặt nó vào cái khung mà Liga MX tạo ra. Giải đấu hàng đầu Mexico vận hành theo cấu trúc giải ngắn: mỗi năm hai giải — Apertura và Clausura — và chức vô địch không thuộc về đội đứng đầu sau vòng đấu thường, mà thuộc về đội thắng vòng playoff Liguilla. Cấu trúc ấy nén toàn bộ mùa giải thành một chuỗi áp lực liên tục, nơi ba trận thắng có thể đưa một đội từ khủng hoảng truyền thông tới bán kết, và ba trận thua có thể đẩy một huấn luyện viên khỏi ghế trong vòng vài tuần.

Pumas UNAM không phải một câu lạc bộ bình thường trong hệ sinh thái đó. Đây là đội bóng của trường đại học lớn nhất Mexico, nơi bản sắc gắn với học đường và lò đào tạo trẻ. Cổ động viên của họ trung thành, nhưng nổi tiếng khắt khe. La Rebel — nhóm cổ động có tổ chức của đội — không đến sân chỉ để xem bóng. Họ đến để phán xét.

Và họ đang phán xét Esteban Solari.

Để hiểu vì sao, phải quay lại người tiền nhiệm. Efraín Juárez từng ngồi vào chiếc ghế mà Solari đang ngồi. Ông khởi đầu gian nan, hứng chịu những biểu hiện khó chịu rõ rệt từ khán đài, rồi bị chỉ trích nặng nề sau khi Pumas bị loại khỏi Concachampions — Cúp C1 của CONCACAF — trước San Diego FC. Nhưng sau cú sốc đó, Juárez xây dựng được một chuỗi trận tốt và đưa đội vào tới trận chung kết Clausura. Rồi họ thua Cruz Azul trong trận đấu cuối cùng ấy. Và Juárez rời ghế trong sự bất mãn của một bộ phận cổ động viên.

Đó là toàn bộ nguyên liệu mà câu chuyện Solari có trong tay. Một câu lạc bộ vừa thua chung kết. Một dự án bị thay đổi. Một chuỗi kết quả được mô tả là thất thường. Một cổ động viên vừa mất người huấn luyện mà họ từng tin, lại vừa đón một gương mặt quen — người được giới thiệu như một phần của chính Pumas, người ăn mừng bàn thắng như một cổ động viên — nhưng vẫn chưa chinh phục được họ.

Khi phòng họp báo cười nhạo xG, tôi biết mình đang đọc đúng cuốn sách mà họ chưa mở.

Ở đây có một vấn đề kỹ thuật mà tôi phải nói thẳng: câu chuyện này không có dữ liệu để phân tích theo cách tôi thường làm.

Không có xG. Không có xGA. Không có PPDA — chỉ số đo số đường chuyền mà đối thủ thực hiện trước khi đội bạn cướp được bóng, thước đo của pressing. Không có bảng xếp hạng kèm điểm số. Không có số liệu tài chính. Không có thông tin chuyển nhượng. Không có phí, không có điều khoản, không có quỹ lương. Tất cả những gì tồn tại là một chuỗi ký tự miêu tả cảm xúc: ăn mừng, bất mãn, chia sẻ, kỳ vọng.

Với một nhà báo dữ liệu, đó là một bãi cát lún. Bạn càng cố đứng vững trên những con số cảm xúc, bạn càng lún sâu vào kết luận sai.

Nhưng sự trống rỗng của dữ liệu lại là một dữ liệu.

Khi một câu chuyện thể thao không có nổi một chỉ số hiệu suất để dẫn chứng, bản thân sự thiếu hụt đó nói lên điều gì đó về cách câu chuyện đang được kể.

Ở Pumas, câu chuyện đang được kể như một vấn đề kết nối, không phải một vấn đề hệ thống. Không ai — kể cả nguồn tin mà tôi đang dựa vào — bàn về sơ đồ chiến thuật của Solari, cách ông tổ chức pressing, cách ông triển khai bóng từ hàng thủ, hay cách ông thay đổi người trong hiệp hai. Tất cả những gì được nhắc tới là cảm xúc: tình yêu của Solari dành cho đội bóng, những cái ăn mừng, sự khó chịu của khán đài.

Điều đó không có nghĩa chiến thuật không tồn tại. Nó có nghĩa chiến thuật không phải là thứ mà câu chuyện này đang tranh cãi. Cuộc tranh cãi ở đây là về lòng trung thành, bản sắc và sự công nhận.

Tôi gọi đó là một trận đấu không có biên bản. Và trong những trận đấu không có biên bản, người ta có xu hướng bịa ra một biên bản dễ chịu hơn.

Hãy nhìn vào ba mảnh ghép được đặt lên bàn.

Mảnh thứ nhất: trận thua chung kết trước Cruz Azul. Đây là một biến cố có trọng lượng. Một trận chung kết thua không chỉ là mất một danh hiệu; nó còn là mất một nguồn thu — tiền thưởng, doanh thu bản quyền, vé, hình ảnh — và quan trọng hơn với cổ động viên, nó là mất một ký ức có thể an ủi trong nhiều năm. Ở các câu lạc bộ lớn, ký ức là tài sản. Bị tước mất nó đúng vào lúc gần nhất, người ta không dễ tha thứ.

Mảnh thứ hai: sự thay đổi dự án. Cụm từ này xuất hiện như một nguyên nhân của mối quan hệ phức tạp giữa đội bóng và cổ động viên. Trong thực tế Liga MX, "thay đổi dự án" thường đồng nghĩa với thay huấn luyện viên, thay một phần đội hình, thay định hướng. Mỗi lần như vậy, cổ động viên lại phải đầu tư niềm tin từ đầu — và niềm tin là một nguồn lực có hạn.

Mảnh thứ ba: kết quả thất thường. Không có con số, nhưng có một tính từ. "Thất thường" nghĩa là kỳ vọng đã bị đặt cao hơn thực tế, và thực tế không theo kịp. Với một đội bóng được kỳ vọng cạnh tranh, thất thường là một lời buộc tội, không phải một mô tả.

Ba mảnh ghép đó cộng lại thành một áp lực tổng hợp, không phải ba áp lực riêng lẻ. Và áp lực tổng hợp thì không thể giải quyết bằng một trận thắng đẹp.

Đó là lúc người tiền nhiệm bước vào câu chuyện với tư cách một thiết bị phân tích.

Juárez là một mẫu dữ liệu dài hơn bất kỳ trận đấu đơn lẻ nào. Ông đến. Ông bị chỉ trích. Ông thua ở Concachampions. Ông xây dựng lại. Ông vào chung kết. Ông thua chung kết. Ông rời đi trong bất mãn. Đó là một đường cong hoàn chỉnh, và nó là bằng chứng duy nhất có sức nặng mà câu chuyện này sở hữu.

Và đường cong đó nói lên một điều phản trực giác.

Nếu kết quả là biến số quyết định mối quan hệ giữa Pumas và huấn luyện viên, thì Juárez — người đưa đội vào chung kết — lẽ ra phải ra đi trong sự tiếc nuối. Ông ra đi trong bất mãn. Một trận chung kết không đủ. Điều đó có nghĩa biến số thực sự không phải là kết quả. Nó là bản sắc và định hướng.

Đây là điểm mà phần lớn phân tích thể thao bỏ lỡ. Đám đông có thể nhớ mãi bàn thắng. Tôi nhớ mãi đường chuyền thứ ba trước đó, nơi quyết định thực sự được tạo ra. Với Pumas, đường chuyền thứ ba không nằm trên sân. Nó nằm trong phòng họp của ban lãnh đạo, nơi một dự án bị thay đổi và một niềm tin bị rút lại.

Vậy Solari đang bị đánh giá bằng thước đo nào?

Bằng thước đo của cảm xúc, bởi vì đó là thước đo duy nhất mà câu chuyện này đang cung cấp. Và đó là một cái bẫy cho cả hai phía. Với Solari, nó có nghĩa là những cái ăn mừng có thể mua được thiện chí ngắn hạn nhưng không mua được sự kiên nhẫn dài hạn. Với cổ động viên, nó có nghĩa là họ có thể bị dẫn dắt bởi một khoảnh khắc thay vì một xu hướng.

Tôi đã nhìn thấy mô hình này trước đây. Trong một bài phân tích tại V.League, tôi từng chỉ ra rằng một đội thắng nhờ may mắn có thể tạo ra một làn sóng lạc quan kéo dài đúng bằng khoảng thời gian trước trận thua tiếp theo. Sự lạc quan dựa trên một trận đấu có tuổi thọ ngắn hơn người ta tưởng. Sự lạc quan dựa trên một chuỗi dữ liệu có tuổi thọ dài hơn.

Pumas, ở thời điểm này, chỉ có một trận đấu và một cái ăn mừng.

Một con số có thể nói dối, nhưng một mô hình được kiểm chứng qua 10.000 trận đấu thì không có lý do gì để giả vờ.

Và đó là lý do tôi không thể kết luận điều gì chắc chắn về Solari lúc này. Tôi không có mô hình. Tôi chỉ có một mẫu. Khác biệt giữa hai thứ đó là khác biệt giữa một dự báo và một phỏng đoán.

Có một chi tiết khác mà tôi muốn đặt lên bàn cân: đối thủ. Cruz Azul không phải một đội bóng ngẫu nhiên. Đây là một trong những "grande" của bóng đá Mexico — đội bóng lớn, giàu truyền thống, có sức nặng truyền thông. Khi Pumas thể hiện một phiên bản tích cực trước Cruz Azul, giá trị tâm lý của nó lớn hơn giá trị của một trận thắng trước một đội chiếu dưới. Nhưng cũng chính Cruz Azul là đội đã đánh bại Pumas trong trận chung kết Clausura. Nghĩa là Cruz Azul xuất hiện hai lần trong câu chuyện này: một lần như vết thương, một lần như liều thuốc. Cùng một đối thủ, hai chức năng ngược nhau. Đó là lý do Cruz Azul trở thành thước đo lặp lại cho tiến trình của Pumas — một điểm tham chiếu mà bất kỳ nhà phân tích nào theo dõi đội bóng này cũng phải ghi nhớ.

Nhưng một trận đấu tốt trước Cruz Azul vẫn chỉ là một trận đấu. Và câu chuyện này, như tôi đã nói, có mẫu bằng một.

Góc nhìn phản trực giác ở đây là thế này: câu hỏi đúng không phải là Solari có đủ giỏi để chinh phục cổ động viên Pumas hay không. Câu hỏi đúng là liệu cổ động viên Pumas có còn khả năng bị chinh phục bởi một huấn luyện viên nữa hay không — sau khi họ vừa thấy rằng ngay cả một trận chung kết cũng không đủ để giữ người huấn luyện viên mà họ thực sự muốn.

Đây là một câu hỏi về cấu trúc, không phải về con người. Và cấu trúc thì không thể sửa bằng một cái ăn mừng.

Tôi không nói Solari sẽ thất bại. Tôi nói rằng mọi dự báo về Solari phải kèm theo một biên độ sai số lớn hơn bình thường, bởi vì chúng ta đang thiếu gần như toàn bộ các biến số đầu vào. Không có dữ liệu hiệu suất. Không có dữ liệu tài chính. Không có dữ liệu chuyển nhượng. Chúng ta có một mẫu bằng một trận đấu, và một tiền lệ bằng một chu kỳ huấn luyện.

Một huấn luyện viên không thể được đánh giá bằng một trận đấu, và một cổ động viên không thể được thuyết phục bằng một khoảnh khắc.

Có một cám dỗ khác mà tôi phải cảnh báo, bởi vì chính tôi từng suýt mắc phải nó. Khi dữ liệu trống, người ta có xu hướng biến cảm xúc thành dữ liệu — đếm lượt chia sẻ, đo tỷ lệ tương tác, rồi gọi đó là bằng chứng về sự ủng hộ. Nhưng lượt chia sẻ đo lường sự chú ý, không đo lường sự tin tưởng. Một cái ăn mừng lan truyền chứng minh rằng khoảnh khắc đó đáng xem, không chứng minh rằng người ta sẽ còn đứng về phía Solari sau trận thua tiếp theo.

Với một cổ động viên được miêu tả là trung thành nhưng khắt khe, khoảng cách giữa hai trạng thái đó — chú ý và tin tưởng — chính là toàn bộ trận đấu thật sự. Và trận đấu đó không có tỷ số. Nó chỉ có thời gian.

Ở đây còn một chi tiết bối cảnh mà nhiều người bỏ qua: bản chất giải ngắn của Liga MX. Khi mùa giải bị chia thành hai giải nhỏ và chức vô địch được quyết định bởi Liguilla, toàn bộ dao động cảm xúc của cổ động viên bị khuếch đại. Một chuỗi ba trận có thể thay đổi hoàn toàn câu chuyện. Điều đó có nghĩa là sự kiên nhẫn dài hạn là một món hàng hiếm, và áp lực lên huấn luyện viên không được phân bổ đều mà bị dồn vào từng trận. Cấu trúc ấy không tạo ra sự ổn định; nó tạo ra những đợt sóng.

Solari đang đứng trong một đợt sóng. Và sóng, theo định nghĩa, sẽ rút.

Nếu tôi phải đặt một con số cho biên độ sai số, tôi sẽ nói rằng câu chuyện này có độ bất định cao hơn mức trung bình của một bài phân tích thể thao, bởi vì nó thiếu dữ liệu quy trình và dữ liệu kết quả, và dựa vào một mẫu nhỏ. Đó không phải một phán đoán bi quan. Đó là một phán đoán có kỷ luật.

Điều tôi sẽ theo dõi không phải là những cái ăn mừng của Solari. Đó là ba tín hiệu vòng tiếp theo: kết quả của ba đến năm trận tới, thái độ của khán đài khi đội bị dẫn bàn — không phải khi đội ghi bàn — và những tuyên bố công khai từ ban lãnh đạo về định hướng dự án.

Nếu Solari tái lập được đường cong của Juárez — một chuỗi trận tốt sau cú sốc — thì câu chuyện sẽ đổi. Nhưng ngay cả khi đó, tiền lệ của Juárez vẫn treo lơ lửng trên đầu ông như một lời nhắc nhở: ở Pumas, một trận chung kết có thể không đủ. Và nếu một trận chung kết không đủ, thì một cái ăn mừng càng không.

Bóng đá không phải là môn thể thao của những khoảnh khắc. Nó là môn thể thao của những xu hướng bị ngắt quãng bởi những khoảnh khắc. Người ta nhớ những khoảnh khắc vì chúng dễ nhớ. Nhưng người ta sống bằng những xu hướng, vì chúng mới là thứ quyết định ai còn ở lại khi mùa giải khép lại.

Và đó là lý do tôi vẫn để ngỏ câu trả lời cho câu hỏi lớn nhất của câu chuyện này: liệu Pumas UNAM có thể yêu một huấn luyện viên bằng một cách khác ngoài việc nhớ về người huấn luyện viên cũ. Nếu câu trả lời là có, Solari sẽ có thời gian. Nếu câu trả lời là không, mọi cái ăn mừng đều sẽ bị quy về một khoảnh khắc duy nhất, và mọi trận thắng đều sẽ bị đọc như một ngoại lệ. Đó là điều tôi sẽ đếm, trận này qua trận khác, cho tới khi mẫu đủ lớn để nói lên sự thật.