Khi dữ liệu esports không đến: bài học từ một bản phân tích rỗng

9 giờ 47 phút tối, phòng họp báo của một sân vận động nhỏ ở phía bắc Hamburg. Tôi ngồi ở hàng ghế thứ tư, sau lưng là hai phóng viên người Đức đang gõ phím liên tục. Trên màn hình lớn, một bảng dữ liệu tự làm mới sau mỗi ba mươi giây. Cột đầu tiên ghi tên giải đấu, cột thứ hai ghi ngày thi đấu. Từ cột thứ ba trở đi, mười bảy ô liên tiếp hiện cùng một ký tự: N/A.

Jonas, chàng phân tích viên hai mươi bảy tuổi ngồi cạnh tôi, đặt tay lên bàn phím rồi rút lại. Hai mươi phút trôi qua trong im lặng. Cuối cùng cậu đóng laptop, quay sang tôi và nói: “Tôi có thể viết mười trang về chỗ này, nhưng tôi không biết mình đang viết về cái gì.”

Tôi ghi nguyên câu đó vào sổ tay. Ngoài cửa sổ, tuyết phủ trắng mái khán đài. Một mùa giải thường niên nữa đang bước vào giai đoạn nặng nhất, và người ta vừa phát hiện ra một điều khó chịu: cả một hệ thống phân tích có thể rỗng ruột mà không ai hay biết.

Một quy trình hai lớp và chỗ đứt gãy

Trong ngành esports ở Đức, một bản báo cáo chuyên môn thường đi qua hai lớp. Lớp thứ nhất trích xuất dữ kiện: tựa game, phiên bản bản vá, thể thức giải, danh sách tuyển thủ, kết quả thi đấu, các mục tài chính. Lớp thứ hai diễn giải những dữ kiện đó thành nhận định. Nhịp đầu tiên không phải bằng chân, mà bằng tai — và tai phải nghe được cái gì đó trước khi miệng nói.

Khi lớp thứ nhất trả về kết quả rỗng, lớp thứ hai chỉ còn chính nó để nói về. Đó là điều đã xảy ra tối hôm đó ở Hamburg. Bảng dữ liệu không hỏng vì đường truyền. Nó hỏng vì phần thân bài gốc được đưa vào hệ thống ở dạng trống.

Chuyện này quan trọng hơn vẻ ngoài của nó, bởi vì esports không phải một môn thể thao duy nhất. Nó là một chùm môn thể thao có chung khán giả nhưng khác nhau về mọi thứ còn lại. Riot Games duy trì chu kỳ cập nhật League of Legends khoảng hai tuần một lần, theo ghi chú bản vá công khai của hãng. Valve để Dota 2 trải qua những khoảng lặng dài hàng tháng trời rồi tung ra một bản thay đổi lớn. CS2 cân bằng vũ khí theo logic khác hẳn. Valorant xoay vòng tướng theo mùa. Honor of Kings và Peace Elite vận hành theo mô hình mùa vụ của Tencent. StarCraft II đã bước vào giai đoạn cân bằng cầm chừng nhiều năm nay.

Không có tên tựa game, mọi giả định về bản vá đều sụp đổ. Bạn không thể nói bản cập nhật này có lợi cho lối đánh vĩ mô hay cho giao tranh sớm, bởi vì bạn không biết bản cập nhật nào đang được nói tới.

Chín ô trống và cái giá của chúng

Jonas và tôi ngồi lại đến mười một giờ đêm để rà từng ô. Kết quả khiến cả hai im lặng.

Về bản vá và meta, không có phiên bản, không có mô tả cơ chế, không có số liệu điều chỉnh. Cường độ thay đổi không thể xếp loại. Một huấn luyện viên trưởng của đội hạng trung mà tôi gọi điện hôm sau đã hỏi ngược lại tôi một câu duy nhất: “Cậu đang nói về bản nào?” Tôi không trả lời được.

Về thể thức giải, ban tổ chức không được nêu tên. BO1 khác BO3 khác BO5 ở mức độ ảnh hưởng tới tỷ lệ đổ ngã của đội mạnh. Lịch thi đấu dày hay thưa quyết định thời gian chuẩn bị, và thời gian chuẩn bị quyết định đội nào giữ được cấu trúc chiến thuật qua từng vòng. Không có tên giải, toàn bộ nhánh phân tích này bị khóa.

Về đội và tuyển thủ, không có tên người, không có vị trí, không có tuổi, không có thời hạn hợp đồng. Đường cong phong độ là thứ chỉ vẽ được khi biết ai đang chơi và chơi ở đâu. Một tin chuyển nhượng thiếu tên tuyển thủ, tuổi, vị trí, ngày hết hạn hợp đồng và phí giải phóng hợp đồng thì không còn là tin chuyển nhượng nữa.

Về bức tranh khu vực, vị thế của một khu vực trong League of Legends không chuyển dịch sang CS2, cũng không chuyển sang StarCraft II. Sức mạnh khu vực là khái niệm gắn chặt với từng tựa game. Không có tựa game, không có khu vực.

Về tài chính, không có đồng nào được nêu. Không có nhà tài trợ, không có điều khoản hợp đồng. Và đây là điểm tôi muốn dừng lại lâu nhất, bởi vì nó là bài học lớn nhất của cả tối hôm đó: sự im lặng của dữ liệu không đồng nghĩa với sự an toàn của đối tượng. Một tín hiệu nợ lương không xuất hiện trong báo cáo không có nghĩa là nó không tồn tại. Nó chỉ có nghĩa là chưa ai tìm.

Về quản trị, người ta cần biết nhà phát hành nào đặt luật. Riot, Valve, Tencent hay Blizzard đều có bộ quy tắc riêng, và trong esports không tồn tại một cơ quan trọng tài độc lập đứng trên các nhà phát hành. Chính nhà phát hành vừa viết luật vừa là bên có lợi ích thương mại. Đó là một đặc điểm cấu trúc của ngành, không phải một phát hiện về bài viết cụ thể nào.

Về rủi ro, ô rủi ro duy nhất có thể đánh giá trong tối hôm đó là rủi ro của chính bản phân tích. Rủi ro đến từ việc ai đó đọc một báo cáo trông rất chuyên nghiệp rồi ra quyết định dựa trên nó, trong khi nền móng bên dưới rỗng.

Về tường thuật công chúng, không có nhân vật nào được nêu tên thì không có câu chuyện nào để kể. Không thể đánh giá một ngôi sao mới nổi, cũng không thể đánh giá nguy cơ thổi phồng một ngôi sao cũ.

Về truyền dẫn ngành, chuỗi từ nhà phát hành xuống câu lạc bộ, xuống nền tảng phát trực tuyến, xuống nhà tài trợ đều bỏ trống. Riêng nhánh cá cược, tôi chủ động để nguyên ô trống thay vì ước lượng.

Điều đáng nói là trong tất cả các ô đó, không ô nào khiến Jonas viết sai. Cậu ấy viết đúng. Cậu ấy chỉ viết về một thứ không tồn tại.

Một bản báo cáo rỗng lại trung thực hơn một bản báo cáo đầy

Đây là chỗ tôi muốn nói thẳng, và có lẽ sẽ khiến vài đồng nghiệp khó chịu.

Trong nhiều năm làm nghề, tôi đã đọc hàng trăm bản phân tích esports trông rất chắc chắn. Chúng có biểu đồ, có thuật ngữ, có những câu khẳng định dứt khoát về việc đội nào sẽ thắng vì lý do gì. Một phần không nhỏ trong số đó được viết từ rất ít dữ liệu thật, phần còn lại được lấp bằng giọng điệu tự tin. Người đọc không có cách nào phân biệt được đâu là quan sát và đâu là suy diễn, bởi vì cả hai được trình bày bằng cùng một kiểu câu.

Bản báo cáo tối hôm đó không làm vậy. Nó ghi N/A ở mười bảy ô. Nó nói rằng chưa đánh giá được. Nó không hứa hẹn điều gì.

Với tư cách một người đưa tin, tôi thấy đó là hành vi đáng kính. Và cũng là hành vi đang bị thị trường trừng phạt, bởi vì một bài viết nói “tôi chưa biết” hiếm khi được chia sẻ bằng một bài viết nói “tôi biết chắc”.

Tôi không phân tích trận đấu, tôi nhớ từng khuôn mặt khi trận đấu kết thúc. Khuôn mặt của Jonas tối hôm đó là khuôn mặt của một người vừa từ chối làm điều dễ dàng. Cậu ấy có thể viết mười trang. Cậu ấy chọn không viết gì.

Mùa bóng không tiếng hò reo, chỉ còn tiếng giày đá bóng lộp bộp. Trong esports, âm thanh tương đương là tiếng bàn phím gõ đều trong một phòng họp báo gần như trống. Khi không còn ai cổ vũ, người ta nghe rõ hơn ai đang thật sự làm việc.

Có một chi tiết nhỏ tôi giữ lại cho riêng mình. Trước khi ra về, Jonas mở lại tệp, gõ thêm một dòng vào cuối: “Lần sau, kiểm tra phần thân bài trước khi chạy trích xuất.” Rồi cậu lưu lại và tắt máy. Dòng đó không nằm trong báo cáo chính thức. Nhưng đó là dòng duy nhất có giá trị thực thi trong cả tối hôm đó.

Điều gì đáng theo dõi tiếp theo

Người giữ nhịp không bao giờ đứng giữa sân. Tôi sẽ tiếp tục ngồi ở hàng ghế thứ tư, và tôi sẽ để ý xem các câu lạc bộ có kiểm tra lại nguồn dữ liệu đầu vào trước khi ra quyết định về đội hình hay không. Tôi sẽ để ý xem các tòa soạn có ghi rõ mức độ tin cậy của từng điểm thông tin, hay vẫn trình bày mọi thứ bằng cùng một giọng chắc nịch. Và tôi sẽ để ý xem một bản báo cáo nói “chưa đánh giá được” có được đăng nguyên vẹn, hay bị biên tập lại thành một câu chuyện nghe xuôi tai hơn.

Câu hỏi tôi mang về nhà đêm đó vẫn chưa có lời đáp: nếu một bản phân tích không có dữ liệu vẫn có thể đọc thuyết phục đến vậy, thì bao nhiêu kết luận chúng ta đã tin trong nhiều năm qua thật ra chỉ là những ô trống được viết bằng giọng tự tin?